मानव शरीरमा केही यस्ता अंगहरू हुन्छन् जुन देखिँदैनन्, तर तिनीहरूको भूमिका धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यिनीहरूमध्ये एक हो – प्यान्क्रियाज (अग्न्याशय)। आयुर्वेदमा यसलाई “अग्न्याशय” भनिएको छ किनभने यसले अग्नि (पाचन शक्ति) लाई नियन्त्रण गर्दछ। यसले पाचन र रक्त शर्करा दुवैको सन्तुलन कायम राख्छ – अर्थात् यो शरीरको एक दोहोरो कार्य गर्ने अंग (Dual-Function Organ) हो।
प्यान्क्रियाज एक लामो, च्याप्टो ग्रन्थि जस्तो अंग हो जुन पेटको पछाडि, आमाशय (Stomach) र मेरुदण्ड (Spinal Column) को बीचमा अवस्थित हुन्छ। यो लगभग ६ इन्च लामो हुन्छ र यसको टाउको (Head) ड्युओडेनम (आन्द्राको पहिलो भाग) सँग जोडिएको हुन्छ, जबकि यसको पुच्छर फियो (Spleen) तिर हुन्छ।
प्यान्क्रियाजको महत्त्व:
यसले शरीरमा दुई मुख्य कार्य गर्दछ –
पाचन कार्य (Digestive Function): प्यान्क्रियाजले पाचक रस (Pancreatic Juice) बनाउँछ, जसमा एमाइलेज (Amylase), लाइपेज (Lipase), ट्रिप्सिन (Trypsin) जस्ता इन्जाइमहरू हुन्छन्। यी इन्जाइमहरूले भोजनमा भएको कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन र बोसोलाई तोडेर शरीरमा अवशोषण गर्न योग्य बनाउँछन्।
हर्मोनल कार्य (Hormonal Function): यसले इन्सुलिन (Insulin) र ग्लुकागन (Glucagon) नामक हर्मोन बनाउँछ, जसले रगतमा चिनीको स्तर (Blood Sugar Level) लाई नियन्त्रण गर्दछ। जब शरीरमा इन्सुलिन कम हुन्छ, रगतमा ग्लुकोजको मात्रा बढ्छ र मधुमेह (डायबिटिज) को समस्या सुरु हुन्छ।
के खाने?करेला, मेथीको दाना, अमला – प्राकृतिक इन्सुलिन नियामक
लौका, परवल, पालुङ्गो – हल्का र पचाउन सजिलो
नरिवलको पानी, कागती पानी, गुर्जोको रस – मधुमेहका लागि उत्तम
बयर
गहुँको च्याख्ला, जौ, ओट्स – चिनी नियन्त्रक
बेसार र दालचिनी – प्यान्क्रियाजलाई सक्रिय राख्नमा सहयोगी
प्यान्क्रियाजसँग सम्बन्धित सामान्य रोगहरू:
प्यान्क्रियाटाइटिस (अग्न्याशयको सुजन): – अत्यधिक मदिरा सेवन, संक्रमण वा पित्तथैलीको पत्थरीका कारण हुन सक्छ।
मधुमेह (Diabetes Mellitus): – जब प्यान्क्रियाजले पर्याप्त मात्रामा इन्सुलिन बनाउँदैन।
प्यान्क्रियाटिक क्यान्सर (अग्न्याशयको क्यान्सर): – यो एक गम्भीर र छिटो फैलिने क्यान्सरको प्रकार हो।
सिस्टिक फाइब्रोसिस (Cystic Fibrosis): – एक आनुवंशिक रोग जसले प्यान्क्रियाजको पाचन क्रियालाई प्रभावित गर्दछ।
किन छ खास?
द्वि-कार्यात्मक अंग: अग्न्याशय शरीरको एक मात्र यस्तो अंग हो जसले हर्मोन (Endocrine) र पाचक रस (Exocrine) दुवै उत्पादन गर्दछ।
प्रतिदिन १ लिटर पाचक रस: यसले हरेक दिन लगभग १ लिटर इन्जाइमयुक्त रस बनाउँछ, जुन भोजन पचाउनमा सहायक हुन्छ।
सुगर सेन्सरको भूमिका: यसले रगतमा चिनीको स्तर तुरुन्तै पत्ता लगाई इन्सुलिन वा ग्लुकागन स्राव गर्दछ ताकि सन्तुलन कायम रहोस्।
बी-सेल पुनर्जनन क्षमता: बीटा कोशिकाहरूले केही महिनामा आफूलाई पुनः बनाउन सक्छन्; तिनीहरू मर्न सक्छन् र अस्वस्थकर भोजन र तनावले यो प्रक्रिया रोकिन्छ।
ऐतिहासिक नाम “Sweetbread”: प्राचीन कालमा अग्न्याशयलाई “sweetbread” भनिन्थ्यो, जबसम्म इन्सुलिनको खोज भएको थिएन।
निद्रामा दुखाइको कारण: प्यान्क्रियाटाइटिसमा हुने, ढाडसम्म पुग्ने तीव्र दुखाइ यस अंगको गम्भीर सुजनको संकेत हो।
मस्तिष्कसँग सीधा सम्बन्ध: तनावको स्थितिमा अग्न्याशयको स्राव घट्छ – यही कारण हो कि दीर्घकालीन तनाव (chronic stress) ले मधुमेह बढाउँछ।
निद्रामा निष्क्रियता: रातको समयमा यो अंग “rest mode” मा जान्छ, त्यसैले ढिलो रातमा भारी भोजन हानिकारक हुन्छ।
सुगर स्पाइक्सबाट क्षति: बारम्बार गुलियो वा प्रशोधित खानेकुरा खाँदा बीटा कोशिकाहरू थाक्छन्, जसले गर्दा टाइप-२ मधुमेहको खतरा बढ्छ।
‘साइलेन्ट किलर’ क्यान्सर: प्यान्क्रियाटिक क्यान्सरका प्रारम्भिक लक्षणहरू देखिँदैनन्, त्यसैले यसको पहिचान प्रायः ढिलो गरी हुन्छ।
Advertisement
