चन्द्रलाल राजभण्डारीमाथि गरिएको आलोचना नेवारी भाषा नबोल्नेभन्दा पनि उपत्यकाबाहिरका (मोफसलका) नेवार भएको आधारमा आएको हो भने त्यो सांस्कृतिक एकताको आत्मालाई विभाजित गर्ने खतरनाक सोच हो। नेवार हुनुको मापदण्ड भूगोल होइन, पहिचान हो: काठमाडौँ, ललितपुर वा भक्तपुरमा जन्मनु मात्र नेवार हुनु होइन। परम्परा, संस्कार, मूल्य र समुदायप्रतिको उत्तरदायित्वमा आधारित पहिचान हो। मोफसलका नेवारको चुनौती बुझ्न सक्ने नेताको खाँचो छ: उपत्यकाभित्र नेवार समुदायले केही हदसम्म संरक्षण र पहुँच पाएका छन्। तर मोफसलका नेवारले भने भाषा, संस्कृति र अवसरमा दोहोरो संघर्ष भोगेका छन्। भण्डारीजस्ता नेताले ती समस्या भोगेर बुझेका छन्—त्यसैले उनी अझै बढी सशक्त प्रतिनिधि हुन्। कार्य र योगदानले नै मूल्यांकन हुनुपर्छ: भाषिक कमजोरी भए पनि यदि उनले नेवार समुदायको हकहित, भाषा, संस्कृति र अवसर विस्तारको लागि काम गरेका छन् भने आलोचनाभन्दा सराहना गर्नुपर्छ। नेवार समुदायमा विविधता छ, विभाजन होइन: नेवार समुदायभित्र उपत्यका–मोफसल, बौद्ध–हिन्दु, भाषा बोल्ने–नबोल्ने, जातजाती आदिमा विविधता छ। यी विविधता हाम्रो शक्ति हुन्, कमजोरी होइन/ उपत्यकाभन्दा बाहिरको नेवार भएकै कारणले चन्द्रलाल राजभण्डारीलाई आलोचना गर्नु नैतिक, बौद्धिक र सामाजिक दृष्टिले पूर्णतः गलत हो। यस्तो सोच नेवार समुदायभित्र विभाजन ल्याउने प्रयास हो, जसलाई स्पष्ट, तथ्यमा आधारित र सम्मानजनक शैलीमा खण्डन गर्नुपर्छ। यस्ता आलोचनाको खण्डन यसरी गर्न सकिन्छ:

१. “नेवार” भूगोल होइन, संस्कृति र पहिचान हो।

– नेवार समुदाय केवल उपत्यकाभित्र सीमित छैन। भक्तपुर, ललितपुर, काठमाडौं बाहेक मकवानपुर, चितवन, नुवाकोट, धादिङ, काभ्रे, सिन्धुपाल्चोक, रामेछाप, सिन्धुली, बाँकेको नेपालगञ्ज, धनुषाको जनकपुरसम्म पनि नेवारहरूको ऐतिहासिक बसोबास छ।

– अतः चन्द्रलाल राजभण्डारी पनि उतिकै ‘नेवार’ हुन्, जति उपत्यकाका अन्य व्यक्ति।

२. सेवा र योगदान नै असली मापदण्ड हो।

– भाषा नबोल्नु वा उपत्यकाबाहिर हुनु नेतृत्वको कमजोरी होइन।

– यदि उहाँले नेवार संस्कृति, अधिकार र अवसरका लागि काम गरिरहनुभएको छ भने त्यो नै असली मूल्य हो।

३. उपत्यकाबाहिरका नेवार पनि समुदायका अभिन्न अंग हुन्।

– उपत्यकाबाट बाहिरिएर पनि आफ्नो जातीय पहिचान जोगाएर बसिरहेका नेवारहरूको अवस्था झनै चुनौतीपूर्ण छ।

– तिनका समस्या बुझ्ने नेताको आवश्यकता छ, जुन भूमिकामा भण्डारीजी सक्षम देखिनुहुन्छ।

४. समुदायभित्रको एकता नै बलियो शक्ति हो। – विभाजन होइन, विविधता स्वीकार गर्ने संस्कार हाम्रो छ।

– यस्तो आलोचना चन्द्रलाल राजभण्डारीमाथि गरिएको आलोचना नेवारी भाषा नबोल्नेभन्दा पनि उपत्यकाबाहिरका (मोफसलका) नेवार भएको आधारमा आएको हो भने त्यो सांस्कृतिक एकताको आत्मालाई विभाजित गर्ने खतरनाक सोच हो। नेवार हुनुको मापदण्ड भूगोल होइन, पहिचान हो: काठमाडौँ, ललितपुर वा भक्तपुरमा जन्मनु मात्र नेवार हुनु होइन। परम्परा, संस्कार, मूल्य र समुदायप्रतिको उत्तरदायित्वमा आधारित पहिचान हो। मोफसलका नेवारको चुनौती बुझ्न सक्ने नेताको खाँचो छ: उपत्यकाभित्र नेवार समुदायले केही हदसम्म संरक्षण र पहुँच पाएका छन्। तर मोफसलका नेवारले भने भाषा, संस्कृति र अवसरमा दोहोरो संघर्ष भोगेका छन्। भण्डारीजस्ता नेताले ती समस्या भोगेर बुझेका छन्—त्यसैले उनी अझै बढी सशक्त प्रतिनिधि हुन्। कार्य र योगदानले नै मूल्यांकन हुनुपर्छ: भाषिक कमजोरी भए पनि यदि उनले नेवार समुदायको हकहित, भाषा, संस्कृति र अवसर विस्तारको लागि काम गरेका छन् भने आलोचनाभन्दा सराहना गर्नुपर्छ। नेवार समुदायमा विविधता छ, विभाजन होइन: नेवार समुदायभित्र उपत्यका–मोफसल, बौद्ध–हिन्दु, भाषा बोल्ने–नबोल्ने, जातजाती आदिमा विविधता छ। यी विविधता हाम्रो शक्ति हुन्, कमजोरी होइन/ उपत्यकाभन्दा बाहिरको नेवार भएकै कारणले चन्द्रलाल राजभण्डारीलाई आलोचना गर्नु नैतिक, बौद्धिक र सामाजिक दृष्टिले पूर्णतः गलत हो। यस्तो सोच नेवार समुदायभित्र विभाजन ल्याउने प्रयास हो, जसलाई स्पष्ट, तथ्यमा आधारित र सम्मानजनक शैलीमा खण्डन गर्नुपर्छ।

यस्ता आलोचनाको खण्डन यसरी गर्न सकिन्छ:

१. “नेवार” भूगोल होइन, संस्कृति र पहिचान हो। – नेवार समुदाय केवल उपत्यकाभित्र सीमित छैन। भक्तपुर, ललितपुर, काठमाडौं बाहेक मकवानपुर, चितवन, नुवाकोट, धादिङ, काभ्रे, सिन्धुपाल्चोक, रामेछाप, सिन्धुली, बाँकेको नेपालगञ्ज, धनुषाको जनकपुरसम्म पनि नेवारहरूको ऐतिहासिक बसोबास छ। – अतः चन्द्रलाल राजभण्डारी पनि उतिकै ‘नेवार’ हुन्, जति उपत्यकाका अन्य व्यक्ति।

२. सेवा र योगदान नै असली मापदण्ड हो। – भाषा नबोल्नु वा उपत्यकाबाहिर हुनु नेतृत्वको कमजोरी होइन। – यदि उहाँले नेवार संस्कृति, अधिकार र अवसरका लागि काम गरिरहनुभएको छ भने त्यो नै असली मूल्य हो।

३. उपत्यकाबाहिरका नेवार पनि समुदायका अभिन्न अंग हुन्। – उपत्यकाबाट बाहिरिएर पनि आफ्नो जातीय पहिचान जोगाएर बसिरहेका नेवारहरूको अवस्था झनै चुनौतीपूर्ण छ। – तिनका समस्या बुझ्ने नेताको आवश्यकता छ, जुन भूमिकामा भण्डारीजी सक्षम देखिनुहुन्छ।

४. समुदायभित्रको एकता नै बलियो शक्ति हो। – विभाजन होइन, विविधता स्वीकार गर्ने संस्कार हाम्रो छ। – यस्तो आलोचना समुदायलाई कमजोर बनाउने हो, बलियो होइन। समुदायलाई कमजोर बनाउने हो, बलियो होइन।