यति मात्र नभई प्रेस्क्रिप्सनबिना बिक्री-वितरण गर्न नहुने औषधि कानुनी प्रावधानलाई अवलम्बन गर्दै बिनाप्रेस्क्रिप्सल बिक्री-वितरण गरेको खण्डमा औषधि क्रेता झर्कने, झगडा गर्न तम्सने तथा ‘मैले मागेपछि दिनोस् न, के फरक पर्छ? औषधि मेरा लागि हो, मैले खाने हो, तपाईंलाई के मतलब ! असर गर्छ त मलाई गर्छ’ भन्नेजस्ता तथ्यहीन तर्कहरु पेस गर्दै स्वास्थ्यकर्मीलाई नै अप्ठ्यारो पार्ने किसिमका अभिव्यक्तिहरु राख्ने गर्दछन्।

अझै भनौँ, स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिन खोज्दैनन् वा दिएका सुझावलाई समेत बेवास्ता गर्दछन्। जसको कारण आफ्नो स्वास्थ्यलाई जोखिममा पारिरहेका हुन्छन्। हामी चिकित्सक र फर्मासिस्टको सल्लाहबिना नै आफूखुसी वा हचुवाको भरमा औषधि प्रयोग गर्छाौं, अझै भनौँ आफ्नो घर वा छिमेकको व्यक्तिलाई बिरामी पर्दा ल्याएको औषधि आफूलाई पनि त्यस्तै समस्या भएको त हो नि, किन जँचाउनुपर्‍यो, अनि किन सल्लाह लिइराख्नु पर्‍यो भन्छौँ र त्यसको प्रयोग गर्छौं। त्यो औषधि आफूले प्रयोग गर्नुहुन्छ कि हुँदैन, त्यसको प्रयोगले आफ्नो स्वास्थ्यमा नराम्रो असर पो गर्छ कि ? भन्नेजस्ता कुरामा खासै ध्यान दिँदैनौँ। जसको कारण हाम्रो शरीरमा सामान्यदेखि जटिल समस्या समेत नआउला भन्न सकिँदैन, त्यसले गर्दा हाम्रो शरीर जोखिममा समेत रहन सक्छ।

अनावश्यक रूपमा एन्टिबायोटिक्सको प्रयोग गर्नु, औषधि पूरा मात्रामा सेवन नगरी बीचैमा छाड्नुजस्ता विभिन्न कारणले गर्दा दिन-प्रतिदिन औषधिले काम गर्न छाड्ने नेपाललगायत विश्वकै प्रमुख समस्या बनिरहेको छ। बच्चा जन्मेदेखि नै हाइडोजको एन्टिबायोटिक्स प्रयोग गर्ने एउटा संस्कार नै बनिसकेको छ। ‘मेरो बच्चालाई एन्टिबायोटिक्स नचलाई सञ्चै हुँदैन, त्यही दिनोस्’ प्रत्येक आमा-बाबुको मुखबाट सुन्न सकिन्छ।

त्यसले भविष्यमा आफ्नो बच्चालाई कस्तो असर गर्ला ? बिचरा त्यो अबोध आमा-बाबुलाई के थाहा, उनीहरूमा जानकारीको अभाव छ। औषधिको विवेकपूर्ण प्रयोगलाई ख्यालै नगरी औषधिको अन्धा-धुन्ध प्रयोग गर्दै जाने हो भने औषधिले बिस्तारै काम गर्न छाड्दै जाने र नयाँ प्रभावकारी औषधि बन्न नसक्ने हो भने स्वास्थ्य क्षेत्रमा एक समय संकटकाल नआउला भन्न सकिँदैन। त्यसतर्फ फर्मासिस्ट, चिकित्सक, अन्य स्वास्थ्यकर्मी, उपभोक्ता र सबैजना सचेत बन्नु आवश्यक छ।

हस्पिटलका फार्मेसीहरू निजीकरण गरिनु, जसले गर्दा आम उपभोक्ता औषधिको गुणस्तर र मूल्यमा ठगिनुपरेका गुनासा बाहिर आउने गरेका छन्। देशका होनाहार युवायुवती लागू औषधको दुर्व्यसनमा फस्नु, स्वास्थ्य क्षेत्रमा अध्ययनरत विद्यार्थी र स्वास्थ्यकर्मी स्वयं यसबाट अछुतो नरहनु, गर्भनिरोधक ७२ घण्टे आकस्मिक चक्की अस्थायी साधनका रूपमा प्रयोग गरिनुलाई युवापुस्ताले फेसन नै बनाएका छन्, जसको कारणले औषधिको दीर्घकालीन असर हुनाका साथै त्यस्ता व्यक्तिहरूले सावधानी नअपनाउँदा यौनजन्य सरुवा रोगको प्रकोप बढ्ने उच्च जोखिम समेत उत्तिकै देखिन्छ।

बिनादर्ता फार्मेसी सञ्चालन गरिनु, दर्ता भएकाको पनि आफ्नो लाइसेन्स नहुनु, औषधि बिक्री-वितरण गर्दा फर्मासिष्ट उपस्थित नहुनुजस्ता थुप्रै अवैधानिक गतिविधि सञ्चालन भइराख्दा पनि विभिन्न कानुन हुँदाहुँदै पनि औषधिको हालीमुहाली सुम्पिएर बसेको संस्था, औषधि व्यवस्था विभाग ‘म पिटेझैँ गर्छु, तँ रोएझैँ गर्’ भनेजस्तै गरेर मूकदर्शक बनेर बसेको देखिन्छ। यो लाचारीपन कहिलेसम्म हावी रहने हो ? फार्मेसीलगायत स्वास्थ्य क्षेत्रको समग्र विकासमा सम्बन्धित निकायको समयमै ध्यान पुगोस्।

औषधिलगायत औषधिजन्य पदार्थको लागि विदेशको मुख ताक्नुपर्ने अवस्था आगामी दिनमा नआओस्। देशमा थुप्रै सम्भावना छन्, त्यस्ता सम्भावना खोजी गर्न तथा औषधिजस्तो संवेदनशील क्षेत्रको विकास गर्न तथा स्वास्थ्य क्षेत्रको सम्पूर्ण विकासमा फर्मासिष्टहरूको काँधमा ठूलो जिम्मेवारी आएको छ। त्यसको लागि चिकित्सक, अन्य स्वास्थ्यकर्मी, राज्य र त्यस मातहतका सम्बन्धित निकायको पनि सहयोग र साथको खाँचो छ।

औषधिको विवेकपूर्ण प्रयोग, गुणस्तरीय सेवा, उचित मूल्यजस्ता कुरा कहिल्यै नभुलौँ। उपचारको क्रममा हरेक औषधिको आ-आफ्नै सेवन तथा प्रयोग विधि हुन्छन्, तर बिडम्बना! त्यो औषधि कतिबेला, कस्को लागि, कति मात्रामा, कसरी सेवन गर्ने भन्नेजस्ता स्तरीय निर्देशनलाई समेत पालना नगरी आ-आफ्नै तरिकाले जसरी मनलाग्यो त्यसैगरी प्रयोग गर्ने परिपाटी बढ्दै गएको पाइन्छ । जसको प्रतिफल स्वास्थ्य क्षेत्रमा नै ठूलो संकट नआउला भन्न सकिन्नँ। त्यसकारण औषधिको सही र विवेकपूर्ण प्रयोगतर्फ सम्बन्धित सम्पूर्ण निकायले समयमै ध्यान पुर्‍याउनु जरुरी छ।

(लेखक पाठक स्वास्थ्य पत्रकार समेत हुन्।)