अम्बिका लामिछाने

भरतपुर/उत्पत्ति: तीज पर्व जनसंस्कृति र सामाजिक अभ्यासबाट जन्मिएको संस्कार हो। प्रारम्भमा यसले महिला–पुरुष समानता, नारीको सम्मान, परिवार र समाजमा न्याय स्थापना गर्ने उद्देश्य राख्थ्यो। यस पर्वको मूल चेतना थियो। समाजमा नारीमाथि हुने विभेद, अत्याचार, घरेलु हिंसा, सामाजिक अपहेलना र राजनीतिक असमानताको विरोध। परिवारभित्र नारीको अधिकार र सम्मानको सुनिश्चितता। महिलाबीचको सहयोग, आत्मनिर्भरता र संगठित चेतनाको विकास। त्यो समयदेखि नै तीज व्रत, उपवास, गीत–नाच, समुदायिक समारोहको माध्यमबाट सांस्कृतिक र सामाजिक संस्कारको रूपमा मनाइन्थ्यो। धर्मको जोड: समयसँगै केही समूहले यस पर्वलाई धर्मको आडमा जोड्न सुरु गरे। भगवान शिव–पार्वतीको कथा बनाइयो र यसलाई धार्मिक विशेष महत्व दिइयो। यद्यपि वास्तविक इतिहासमा तीज सामाजिक उत्पत्ति भएको जनसंस्कृति हो। धर्मसँग जोड्नुले यसको मूल चेतना ओझेलमा परेको छ। विकृत प्रवृत्तिहरू: आजकाल, तीजलाई विभिन्न तरिकाले भड्किलो र अराजक शैलीमा मनाउने प्रवृत्ति देखिन्छ: १. धर्मको नाममा विकृत अर्थ: परम्परालाई धर्मको आडमा गलत अर्थ दिइन्छ, मूल चेतना हराउँछ। २. स्वतन्त्रताको नाममा भड्किलो शैली: छाडा गीत, खर्चिलो भोज र प्रतिस्पर्धात्मक प्रदर्शनले सामाजिक न्याय र मूल संस्कृति माथि प्रहार गर्छ। यी दुबै प्रवृत्तिका विरुद्ध संघर्ष गर्न आवश्यक छ। सामाजिक चेतना र न्यायको संरक्षण: तीजलाई समानता, माया–स्नेह, न्याय र सामाजिक चेतनाको पर्वको रूपमा मनाउने। महिलाको सशक्तिकरण, आर्थिक सहभागिता र नेतृत्व सुनिश्चित गर्ने। अन्धविश्वास, हिंसा र विभेद विरुद्ध सचेतना फैलाउने। स्थानीय महिला उद्यमीको बजार, स्वास्थ्य/रक्तदान, राहत कोषमा सहयोग जस्ता कार्यमार्फत समाजसेवामा रूपान्तरण गर्ने।

निष्कर्ष: तीजको वास्तविक अर्थ धर्म वा देखावटी भड्किलो प्रदर्शनमा होइन। यसको मूल संस्कृति न्याय, समानता, माया–स्नेह र सामाजिक चेतनामा आधारित छ। उत्पत्ति, धर्मको गलत जोड र आधुनिक भड्किलो शैली—यी सबैका बीच संघर्ष गर्दै मूल जनसंस्कृति बचाउन र सामाजिक न्यायको सन्देश अघि बढाउनु आजको आवश्यकता हो। लेखक लामिछाने अखिल नेपाल महिला संघ क्रान्तिकारी, चितवन जिल्ला फ्यक्सन इन्चार्ज एवं नेकपा माओवादी केन्द्र,बागमती प्रदेश सचिवालय सदस्य हुनुहुन्छ।